Lele Kulavrutant - Lele Hitavardhini













The Maharashtrian Yogi, who helped Sri Aurobindo to make important step in Yoga.

Barin Ghose, who was looking for a guru for his Maniktala ashram, had met Vishnu Bhaskar Lele. Barin recollected: “... quite accidentally I had met for a few minutes a Maharashtra Brahmin, Vishnu Bhaskar Lele by name, in the Chandote Asram. I did know that this man was a great and real Yogi. While returning to Bengal quite disappointed in my quest, I met Lele again in a friend’s house at Navasari. He made me sit in a dark room with him for a few minutes and as a result three days afterwards I had my first glimpse of spiritual awakening, my first psychic experience. Aurobindo hearing about him from me had expressed a desire to meet this wonderful devotee of love. As soon as the Surat Congress was over I wired to Lele requesting him to come to Baroda to meet Aurobindo.”

In 1916, Lele told A.B. Purani that when he received the telegram telling him to go to Baroda he had an intuition that he would have to give initiation to a very great soul.

On 31 December 1907 Sri Aurobindo and Barin arrived to Baroda from Surat. Barin recollected: “we reached Khasirao’s Bungalow at 8 a.m. and immediately after Vishnu Bhaskar Lele arrived. I left Aurobindo alone with him for half an hour. When he had left I asked my brother how he found him so far as Yoga was concerned. Aurobindo said in his characteristic cryptic way, «Lele is a wonderful Yogi.»”

Lele was a man in his late thirties, a year or two older than Sri Aurobindo. He worked as a government clerk and looked it. But Sri Aurobindo saw in his eyes both childlike devotion and latent power, and he had no qualms about putting himself in his hands. He told Lele that he had taken up yoga three years earlier, beginning with pranayama. For a while he had obtained some interesting results: great energy, visual phenomena, fluency in writing poetry. Then he got involved in politics. His pranayama became irregular and he fell ill. Since then he had been “doing nothing and did not know what to do or where to turn.” He wanted to resume his practice but was unwilling to give up his work. Rather, he hoped that yoga would give him the strength to do it better. Lele replied, unexpectedly, that yoga would be easy for Sri Aurobindo, as he was a poet. There was no need to give up his work, but it would be better if he could take a few days off.

Sri Aurobindo’s friends spirited him away to a house in the middle of town that was owned by Sardar Majumdar. Here, in a room on the top floor, Sri Aurobindo and Lele sat down together, they shut themselves away there not letting anybody know it.

Barin recollected: “Day in and day out, crowds surrounded our house and programmes of public meetings were being arranged for him. Lele suddenly spirited Aurobindo away from the midst of all this commotion to a lonely old place tucked away in the heart of the city. There, day in and day out, the two of them sat wrapped in deep meditation facing each other. Their simple needs were looked after by Vishnu Bhaskar’s wife, a matriculate girl of small stature of very subdued nature. I was also there and used to sit in meditation with them morning and evening in my restless and perfunctory way. My mind was divided between my ambitious national work and this inner life of Yoga.”

Sri Aurobindo recollected: “«Sit in meditation,» Lele said, «but do not think, look only at your mind; you will see thoughts coming into it; before they can enter throw these away from your mind till your mind is capable of entire silence.» I had never heard before of thoughts coming visibly into the mind from outside, but I did not think either of questioning the truth or the possibility, I simply sat down and did it. In a moment my mind became silent as a windless air on a high mountain summit and then I saw one thought and then another coming in a concrete way from outside; I flung them away before they could enter and take hold of the brain and in three days I was free. From that moment, in principle, the mental being in me became a free Intelligence, a universal Mind, not limited to the narrow circle of personal thought as a labourer in a thought factory, but a receiver of knowledge from all the hundred realms of being and free to choose what it willed in this vast sight-empire and thought-empire.” [SABCL, Volume 26.- On Himself.]

Lele wanted Aurobindo to silence his mind so that he could establish a relationship with a personal godhead and learn to follow its guidance. He told his student that a voice would arise in the silence. None did.

“I myself had my experience of Nirvana and silence in the Brahman, etc. long before there was any knowledge of the overhead spiritual planes; it came first simply by an absolute stillness and blotting out as it were of all mental, emotional and other inner activities – the body continued indeed to see, walk, speak and do its other business, but as an empty automatic machine and nothing more. I did not become aware of any pure «I» nor even of any self, impersonal or other, – there was only an awareness of That as the sole Reality, all else being quite unsubstantial, void, non-real. As to what realised that Reality, it was a nameless consciousness which was not other than That; one could perhaps say this, though hardly even so much as this, since there was no mental concept of it, but not more. Neither was I aware of any lower soul or outer self called by such and such a personal name that was performing this feat of arriving at the consciousness of Nirvana.” [Ibid.]

“There was an entire silence of thought and feeling and all the ordinary movements of consciousness except the perception and recognition of things around without any accompanying concept or other reaction. The sense of ego disappeared and the movements of the ordinary life as well as speech and action were carried on by some habitual activity of Prakriti alone which was not felt as belonging to oneself. But the perception which remained saw all things as utterly unreal; this sense of unreality was overwhelming and universal. Only some undefinable Reality was perceived as true which was beyond space and time and unconnected with any cosmic activity, but yet was met wherever one turned. This condition remained unimpaired for several months and even when the sense of unreality disappeared and there was a return to participation in the world-consciousness, the inner peace and freedom which resulted from this realisation remained permanently behind all surface movements and the essence of the realisation itself was not lost.” [Ibid.]

“There was no ego, no real world — only when one looked through the immobile senses, something perceived or bore upon its sheer silence a world of empty forms, materialised shadows without true substance. There was no One or many even, only just absolutely That, featureless, relationless, sheer, indescribable, unthinkable, absolute, yet supremely real and solely real. This was no mental realisation nor something glimpsed somewhere above, — no abstraction, — it was positive, the only positive reality, — although not a spatial physical world, pervading, occupying or rather flooding and drowning this semblance of a physical world, leaving no room or space for any reality but itself, allowing nothing else to seem at all actual, positive or substantial. I cannot say there was anything exhilarating or rapturous in the experience . . . but what it brought was an inexpressible Peace, a stupendous silence, an infinity of release and freedom.” [Ibid.]

“There was nothing sugary about it at all. And I had no need to have any memory of it, because it was with me for months and years and is there now though in fusion with other realisations.” [Ibid.]

Barin recollected: “Seven days passed almost in continuous and silent meditation while batches of young men traversed the town in search of their newly-found leader who had so suddenly and mysteriously disappeared from among them upsetting all their crowded programmes and arrangements.”

Eventually Sri Aurobindo had to emerge. After finishing his business in Baroda, he, Barin, and Lele took the train to Bombay. There Barin departed for Calcutta, while Sri Aurobindo and Lele went on to Poona.

On 19 January 1908 Sri Aurobiindo was going to deliver a speech before the Bombay National Union. Sri Aurobindo recollected: “Not inexplicable certainly; it was the condition of silence of the mind to which he had come by his meditation for 3 days with Lele in Baroda and which he kept for many months and indeed always thereafter, all activity proceeding on the surface; but at that time there was no activity on the surface. Lele told him to make namaskara to the audience and wait and speech would come to him from some other source than the mind. So, in fact, the speech came, and ever since all speech, writing, thought and outward activity have so come to him from the same source above the brain-mind.” [Ibid.]

Sri Aurobindo remained in Bombay until January 24. Before leaving the city, he went to Lele to ask for guidance. Lele began to give him detailed instructions — to meditate at a fixed time, and so forth — then stopped and asked him if “he could surrender himself entirely to the Inner Guide within him and move as it moved him; if so he needed no instructions from Lele or anybody else. This Sri Aurobindo accepted and made that his rule of Sadhana and of life.”

“From the time I left Lele at Bombay after the Surat Sessions and my stay with him in Baroda, Poona and Bombay, I had accepted the rule of following the inner guidance implicitly and moving only as I was moved by the Divine.”... “After that it was impossible for him to put himself under any other guidance and unnecessary to seek help from anyone.”

Toward the end of February, Lele came to Calcutta. When he met Sri Aurobindo, “he asked me if I meditated in the morning and in the evening. I said, «No.» Then he thought that some devil had taken possession of me and he began to give me instructions. I did not insult him but I did not act upon his advice. I had received the command from within that a human Guru was not necessary for me. As to dhyana — meditation — I was not prepared to tell him that I was practically meditating the whole day.” [A.B. Purani, Evening Talks with Sri Aurobindo] Abruption of int


   Sri Aurobindo and yogi Lele shut themselves away in house of Khaserao Jarvi not letting anybody know it. January 1908, Baroda Lele said to Sri Aurobindo to silent down his mind and doing this Sri Aurobindo got realisation of silent Brahman.






Here, in January 1908, Sri Aurobindo got fundamental realisation of silent Brahman. He and yogi Vishnu Bhaskat Lele shut themselves away in house of Khaserao Jarvi not letting anybody

known it.






 Here, in January 1908, Sri Aurobindo got fundamental realisation of silent Brahman. He and yogi Vishnu Bhaskat Lele shut themselves away in house of Khaserao Jarvi not letting anybody know it.








पेटिट विद्यालय

पेटिटचा उत्कर्ष आणि राज्यात आदर्श घालून देणारे लेले मास्तर

1908 साली देवीदास भास्कर लेले नावाचे गृहस्थ पेटिट विद्यालयात मुख्याध्यापक म्हणून आले. शाळेच्या एकूणच कामात मरगळ आलेली होती.  नगरपालिकेचे स्कुल बोर्ड शाळेचे अस्तित्व टिकावे अशी अपेक्षा करीत होते. पेटिट यांच्या देणगीतून शाळेची नवीन इमारत बांधल्यापासून 13 वर्षात 8 मुख्याध्यापक राजीनामा देऊन निघून गेले होते.

लेले मास्तरांनी शाळेच्या एकूण परिस्थितीचा अभ्यास केला आणि एकेक पाऊल उचलायला सुरुवात केली. 1908 पासून शाळेचे सर्व रेकॉर्ड अद्ययावत ठेवायला सुरुवात केली. आजही पेटिट विद्यालयात जे रेकॉर्ड उपलब्ध आहे ते 1908 पासूनचे आहे. 1885 ते 1907 पर्यंतचे विद्यार्थ्यांचे कोणतेही रेकॉर्ड उपलब्ध नाहीये.

लेले मास्तरांचा पिंड आपण भले आणि आपली नोकरी भली असा कधीच नव्हता. शाळेतील विद्यार्थ्यांचे रेकॉर्ड तयार करायला सुरुवात केल्यानंतर त्यांनी त्याच वर्षी गावातून वर्गणी गोळा केली आणि शाळेचे वाचनालय सुरू केले. शाळेत राष्ट्रीय वृत्तीची वर्तमानपत्रे मागवायला सुरूवात केली. ब्रिटिश सत्तेच्या काळातसरकारची 50 टक्के ग्रँट मिळत असताना शाळांमधून सरकारचा रोष होईल अशी कृती करण्याचे धाडस कुणीच करीत नव्हते. मात्र लेले मास्तरांनी राष्ट्रीय वृत्तीची वर्तमानपत्रे मागवून त्याचे जाहीर वाचन करून जागृती करायला सुरुवात केली.

शाळेत त्यापूर्वी मुख्याध्यापक दामलेंच्या काळात खेळाला प्रोत्साहन द्यायला सुरुवात झाली होती. लेले मास्तरांनी विद्यार्थ्यांनाखेळासाठी प्रोत्साहन तर दिलेच पण 1909 पासून शाळेच्या मैदानावर खो खोआट्यापाट्याहुतुतूक्रिकेटफुटबॉलचे सामने भरवायला सुरुवात केली. विद्यार्थ्यांच्या कवायतींचे प्रदर्शन बघायला गावातील लोक मैदानावर यायचे.

लेले हे सुधारकी विचारांचे होते. आपले म्हणणे ते मुद्देसूदपणे लोकांच्या गळी उतरवायचे. 1909 - 10 च्या सुमारास सगळीकडेच स्पृश्य अस्पृश्यता मोठ्या प्रमाणावर होती. दलित समाजातील विद्यार्थ्यांना वर्गाच्या बाहेर बसवले जायचेवर्गात शिक्षक जे शिकवतात ते जितके ऐकू येईल आणि फळ्यावर लिहिलेले जेवढे दिसेल तेवढे समजून घ्यायचे अशी परिस्थिती होती. लेले मास्तरांनी शाळेतील शिक्षकांचे प्रबोधन करून सर्व इयत्तांमध्ये शिकत असलेल्या दलित विद्यार्थ्यांना वर्गात बसवायला सुरुवात केली. गावात मोठा गहजब झाला. लेले मास्तरांनी गावातल्या लोकांना नानाप्रकारे समजून सांगितले. देशात अतिशय मोजक्या ठिकाणी खचितच राबवला गेलेला हा उपक्रम त्यावेळी चर्चेचा विषय ठरला. दलित विद्यार्थ्यांना कुठेही गीता पठणात सहभागी करून घेतले जात नव्हते पण लेले मास्तरांनी पेटिट विद्यालयात हा उपक्रम सुरू केला. शाळेतील विद्यार्थ्यांना सामाजिक सुधारणा कशा महत्वाच्या आहेत हे कृतीतून पटवून द्यायला सुरुवात केली.

चित्रकला हा विषय तोवर शाळांमधून फारसा गांभीर्याने घेतला जात नव्हता. हा विषय तांत्रिक दृष्टीने शिकवणारा शिक्षकवर्गही फारसा उपलब्ध नव्हता. लेले मास्तरांनी 1909 मध्येच पेटिट विद्यालयात ड्रॉईंगच्या परीक्षेचे वर्ग सुरू केले. याचा परिणाम असा झाला की पेटिट शाळेत ड्रॉईंग विषय शिकवला जातो याकरणासाठी आजूबाजूच्या तालुक्यातून विद्यार्थी संगमनेरला यायला सुरुवात झाली. आजवर गावातलेच विद्यार्थी शाळेत आणण्यासाठी खटाटोप करावा लागत होता पण लेले मास्तरांमुळे बाहेरच्या तालुक्यातील विद्यार्थी संगमनेरला यायला सुरुवात झाली.

1911 - 12 च्या सुमारास गावातील अनेक भागात दारू विकली जायचीदारूमुळे आधीच गरीब असलेल्या अनेक कुटुंबांची वाताहत व्हायची. मास्तरांनी गावातल्या लोकांना सोबत घेऊन दारूबंदीसाठी मोहीम उघडली. शाळेतल्या शिक्षकांच्या मदतीने गावातल्या वेगवेगळ्या भागात दारूच्या दुष्परिणामाविषयी व्याख्याने आयोजित केली. याचा मोठा परिणाम त्यावेळी दिसून आला.

 अनेक मोठ्या शहरातून सार्वजनिक स्वरूपात शिवजयंती सुरू झाली होती. समाजाला आदर्श घालून देणाऱ्या या महापुरुषाची जयंती संगमनेरला साजरी झाली पाहिजे म्हणून त्यांनी 1912 पासून शिवजयंती उत्सवाची सुरुवात केली.

 शाळेत मराठीसोबत इंग्रजी शिकवले जात होते पण देशातील खूप मोठ्या भागात बोलली जाणारी हिंदी भाषा तोवर फक्त हिंदी माध्यमाच्या शाळेतच शिकवली जात होती. मराठी भाषक विद्यार्थ्यांना हिंदी आले पाहिजे म्हणून लेले मास्तरांनी 1912 पासून चौथी ते सहावीच्या हिंदी विषय शिकवण्याची सोय उपलब्ध करून दिली. जुन्या जाणकार लोकांच्या मते मराठी माध्यमाच्या शाळेत हिंदी विषय शिकवला जाणारी पेटिट ही कदाचित पाहिली शाळा होती.

तोवर संगमनेरला मॅट्रिकच्या वर्गाला परवानगी नव्हती. लेले मास्तरांनी 1913 पासून शिक्षण विभागाला याबाबत वेळोवेळी पत्रव्यवहार करायला सुरुवात केली. 1908 पूर्वी शाळेच्या कारभारात अनेक दोष काढणाऱ्या शिक्षण विभागाला आता शाळेच्या कारभारात दोष काढायला फारशी जागा सापडत नव्हती. शिक्षण विभागाने खेर नावाचे एक अधिकारी संगमनेरला शाळा तपासणीसाठी पाठवले आणि त्यांना अगोदरच शाळेच्या कामकाजात काढता येतील तितके दोष काढा अशा सूचनाही दिल्या. खेर यांनी संगमनेरला येऊन शाळा तपासली आणि ते प्रभावित झाले. वरिष्ठांनी दिलेल्या शाळेचे दोष काढण्याच्या सूचना डावलून शाळेला मॅट्रिकच्या वर्गाला परवानगी द्यावी अशी शिफारस केली. पण वरच्या अधिकाऱ्यांच्या मनात मॅट्रिकच्या वर्गाला परवानगी देण्याची भावना नव्हती त्यामुळे हा विषय काही पुढे सरकत नव्हता.

1905 साली तत्कालीन मुख्याध्यापक रानडे यांनी माजी विद्यार्थ्यांचे संमेलन घेतले होते. तसे संमेलन 1909 मध्ये लेले मास्तरांनी पेटिट विद्यालयात आयोजित केले. यामुळे माजी विद्यार्थ्यांमध्ये शाळेबद्दल आत्मीयता वाढीस लागतेशाळेला मदत होते अशी मास्तरांची भावना होती.

विद्यार्थ्यांना खेळाची गोडी लागावीत्यांच्यात संघ भावना निर्माण व्हावी यासाठी नियमितपणे खेळाचे सामने आयोजित केले जाऊ लागले. शाळेतील विद्यार्थ्यांच्या कवायती घेण्यात येऊ लागल्या. तोवर अनेक शाळांमधून ट्रॅपिझ कवायतपिरॅमिड या गोष्टी माहीतही नव्हत्या. 1912 -13 ते 1916 - 17  या कालावधीचा मुंबई इलख्याचा शैक्षणिक अहवाल ' Report on the Director Of Public Instructions on the Progress Of Education in the Bombay Presidency वाचला तर आपण चकित होऊन जातो. चित्रकलेच्या परीक्षांना प्रोत्साहन देण्यासाठीशारीरिक शिक्षणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी जेव्हा सरकारी पातळीवर काम नुकतेच सुरू झाले होते त्यावेळी संगमनेरला यागोष्टी सुरूही झाल्या होत्या.

शाळा म्हणजे केवळ अभ्यास एके अभ्यास न राहता शाळा मुलांच्या अभिव्यक्तीचे साधन असावी या हेतूने मास्तरांनी शाळेत कलामंडळाची स्थापना केली. शाळेत 1903 पासून दरवर्षी वार्षिक संमेलन होत होते पण लेले मास्तरांनी त्याला अधिक व्यापक स्वरूप दिले. 1909 साली शाळेतल्या विद्यार्थ्यांनी किचकवध हे नाटक तिकीट लावून सादर केले व आलेले उत्पन्न संगमनेरच्या सरकारी हातमागाच्या शाळेला दिले. यानंतर दरवर्षी नाटके सादर होत होतीच. 3 जून 1912 रोजी शाळेतल्या विद्यार्थ्यांनी अगदी व्यवसायिक नाटकांच्या तोडीचे लेले मास्तरांनी लिहिलेलं संगीत ध्रुव हे नाटक सादर केले. या नाटकाचे नेपथ्यपात्रांची वेशभूषामोठी ऑर्गनची पेटी आणि तबला वापरून बसवलेली नाटकाची पदे यागोष्टी गावात चर्चेचा विषय ठरल्या.

संगमनेर नगरपालिका आणि शाळा यातला वाद मात्र कमी होत नव्हता. शाळा नगरपालिकेपासून वेगळी केली तर शाळेच्या बाबतीत वारंवार होणारे राजकारण थांबेल असा काही मंडळींचा प्रयत्न होता मात्र त्याला यश येत नव्हते. स्कुल कमिटीचे अध्यक्ष व गावातले सुप्रसिद्ध वकील दामोदर केशव परशरामी वकील हे मात्र शाळा टिकवण्यासाठी आणि शाळेच्या प्रगतीसाठी मनापासून प्रयत्न करीत होते. आपली वकिली सांभाळून ते शाळेत मॅट्रिकचे वर्ग सुरू व्हावेत यासाठी प्रयत्न करीत होते. जिल्हाधिकारी ज्या ज्या वेळी संगमनेरला यायचे तेव्हा त्यांना शाळेत घेऊन यायचे. त्यांच्याकडून शाळेच्या शेरेपुस्तकात चांगले शेरे घ्यायचे. जिल्हाधिकाऱ्यांची शिफारस पत्र शिक्षणाधिकाऱ्यांना द्यायचे पण उपयोग होत नव्हता. लेले मास्तर दामुअण्णा परशरामी यांच्या सल्ल्याने एकेक सुधारणा करीत होते पण काही सरकार धार्जिण्या स्थानिक लोकांना आणि पोलिसांना ते पटत नव्हते. मास्तरांनी विद्यार्थ्यांना खेळाबरोबर लाठी काठीबोथाटीचे डाव शिकवायला सुरुवात केली पण या असंतुष्ट मंडळींनी पोलिसांना सांगून ते बंद पाडले. खरे तर त्यावेळी बी. ए. झालेल्या लोकांना मोठ्या पदावरच्या आणि मोठ्या पगाराच्या नोकऱ्या सहज मिळत होत्या पण लेले मास्तरांनी 45 रुपये महिना पगाराची संगमनेरची नोकरी स्वीकारली होती. या नोकरीत तेव्हा भविष्य निर्वाह निधीचीही तरतूद नव्हती. पण लेले मास्तर याबद्दल एके ठिकाणी म्हणतात, ' साधारणपणे पोटाची सोयझाली की आपण इतरांना मदतीचा हात दिला पाहिजेआपल्यापेक्षा लहानांस मदत केली पाहिजे. स्वतःच्या बढतीचा वा योगक्षेमचा अट्टाहास करू नये अशी मनाची प्रामाणिक समजूत असल्याने मी संगमनेरची नोकरी पत्करली.'

इकडे दामुअण्णा परशरामी यांनी थेट तत्कालीन डायरेक्टर ऑफ पब्लिक इन्स्ट्रक्शन श्री. शार्प यांना अर्ज दिला. पण शार्प साहेबांनी फक्त जिल्ह्याच्या ठिकाणी इंग्रजी माध्यमाची हायस्कुल असावी असे आपले मत आहे असे सांगून नाराजी दाखवली. 1914 साली मुंबई इलख्यातील मध्य भागाचे कमिशनर सी. एन. सेडन हे दौऱ्यावर आले होते. त्यांना आग्रहाने संगमनेरला बोलावण्यात आले. तत्कालीन प्रथेप्रमाणे गावातील प्रतिष्ठित मंडळींना एकत्र बोलावून त्यांना सन्मानपूर्वक पान सुपारी देण्यात आली. सेडन साहेबांनी संगमनेरच्या मॅट्रिकच्या वर्गाचा प्रश्न मार्गी लावू असे आश्वासन दिले पण त्याचा उपयोग झाला नाही. 1916 साली जिल्ह्याधिकारी पी. जे. मिड यांनी संगमनेरच्या शाळेच्या कामात मदत करायला सुरुवात केली. त्यांनी शाळेच्या क्रीडांगणाचा वार्षिक सारा माफ करून दिला तसेच शाळेची तालीम असलेली सध्याची जागा व नवीन इमारतीची जागा अतिशय अल्प किमतीत शाळेला उपलब्ध करून दिली. शाळेला हायस्कुलचा दर्जा मिळावा म्हणून शिफारसही केली. पण शिक्षण खात्याने आक्षेप घेतला की पेटिट शाळेला हायस्कुलची मान्यता दिली तर नगरपालिका प्राथमिक शिक्षणावरील खर्च कमी करील. यावर दामूअण्णा परशरामी यांनी लगेच पालिकेचे शिक्षणावरील खर्चाचे कागदपत्र सादर केले. पण तरीही शाळेला हायस्कुल म्हणून परवानगी आली नाही पर्यायाने मॅट्रिकचे वर्ग सुरू होऊ शकले नाहीत.

पेटिट शाळेला हायस्कुलचा दर्जा मिळाल्याशिवाय मॅट्रिकचे वर्ग सुरू करता येत नव्हते. स्कुल कमिटीचे अध्यक्ष दामूअण्णा परशरामी हे यासाठी हरतऱ्हेने प्रयत्न करीत होते.

एक दिवस याच कामासाठी ते विद्यापीठात गेले असता तिथल्या असिस्टंट रजिस्ट्रारने दामुअण्णा परशरामी यांनी एक कानमंत्र दिला. कमिशनरकडे अर्ज करण्याऐवजी थेट युनिव्हर्सिटीकडे अर्ज करा. त्यानुसार परशरामी यांनी अर्ज केला. पण कमिशनरकडून परवानगी मिळण्याची खटपट सुरूच होती. संगमनेरहून पुण्याला चकरा मारणे सुरू होते. एक दिवस शाळेच्या कामासाठी परशरामी पुण्याला गेले. तिथे गेल्यावर त्यांना कळले की कमिशनर साहेब साताऱ्याला गेले आहेत. परशरामी साताऱ्याला गेले पण तोवर कमिशनर साहेब कराडला गेले होते. परशरामी साताऱ्याहून कराडला गेले आणि अखेर त्यांनी कमिशनर सेडन यांना कराडच्या डाक बंगल्यावर भेटले.

अनेकदा भेटी झाल्याने सेडन साहेब परशरामी यांना ओळखत होते. परशरामींना कराडला आलेले बघून सेडन यांना खूप आश्चर्य वाटले. त्यांनी मिस्टर परशरामी तुम्ही इकडे कसे काय ?' असा प्रश्न करताच परशरामींनी एका शब्दात उत्तर दिले, ' हायस्कुल '.

 हायस्कुल हा शब्द ऐकताच सेडन साहेब चमकले. परशरामींनी त्यांना सगळा घटनाक्रम सांगितला. सेडन साहेबांच्या पत्रानंतरही शाळेला हायस्कुलचा दर्जा मिळात नसल्याचे सांगितले. एका छोट्याशा गावात शाळेला हायस्कुलचा दर्जा मिळावा म्हणून इतकी धावपळ करणारा माणूस असू शकतो याचे त्यांना कौतुक वाटले. त्यांनी पुन्हा एकदा शार्प साहेबांना देण्यासाठी एक पत्र दिले. परशरामी पुन्हा पुण्याला आले. सेडन साहेबांचे पत्र दिले. मात्र परशरामींनी परस्पर विद्यापीठाकडे अर्ज केल्याने शार्प साहेब नाराज झाले होते. अखेर त्यांची कशीबशी समजूत घालण्यात परशरामींना यश आले.

अखेरीस 19 एप्रिल 1916 रोजी शार्प साहेबांनी शाळेला दोन वर्षांपुरती मान्यता दिली. 15 मे 1916 रोजी नगर जिल्ह्याचे कलेक्टर मीड साहेबांच्या हस्ते मॅट्रिकच्या वर्गाचा शुभारंभ करण्यात आला.

लेले मास्तरांची जबाबदारी वाढली होती. कारण शिक्षण खात्याने केवळ दोन वर्षांची परवानगी दिल्याने शाळेचा मॅट्रिकचा निकाल चांगला लागणे गरजेचे होते अन्यथा शाळेचा हायस्कुलचा दर्जा काढून घेतला जाण्याची भीती होती.

लेले मास्तरांनी शाळा सुटल्यावर मुलांना घरी जेवायला सोडून पुन्हा रात्रीचे वर्ग घ्यायला सुरुवात केली. सोबतीला एम. जी. जोशीटकलेभिडे आदी शिक्षक होते. विद्यार्थ्यांची शाळेतच झोपण्याची व्यवस्था करण्यात आली पुन्हा पहाटे अभ्यास घेतला जाऊ लागला.

पण पेटिटची संकटांची मालिका संपली नव्हती. 1917 साल सुरू झाले आणि गावात तापसरीची साथ सुरू झाली. गावात राहणे धोक्याचे झाले. पण मॅट्रिकचे वर्ग बंद करून चालणार नव्हते. अखेरीस इच्छा तेथे मार्ग सापडतोचलेले मास्तरांनी अकोले येथे मॅट्रिकचे वर्ग हलवले. सुमारे दीड महिना अकोल्याला वर्ग चालले. अनेक अडचणी सोसून मॅट्रिकच्या पहिल्याच बॅचचे विद्यार्थी अभ्यास करीत होते. काही दिवसात अकोले येथून संगमनेर जवळच्या धांदरफळ येथे मॅट्रिकचे वर्ग घेतले जाऊ लागले. बाकीचे वर्ग बंद होतेमात्र एम. जी. जोशीएस. जी. जोशीके. एल. टेंभुर्णीकरजी. एस. जोशीपेंडसेटकलेभिडे हे शिक्षक आणि स्वतः लेले मास्तर विद्यार्थ्यांची तयारी करून घेत होते. पहिल्याच वर्षी अपेक्षेप्रमाणे मॅट्रिकचा निकाल उत्तम लागला.

1918 साली तापसरीची साथ सुरूच होती. विद्यार्थी संख्या निम्म्यावर आली होती. गेली दहा वर्षे लेले मास्तर शाळेच्या प्रगतीसाठीविद्यार्थीवाढीसाठी झटत होते... त्यांच्या प्रयत्नांना अपयश येते की काय अशी परिस्थिती निर्माण झाली.

गुरुवर्य देवीदास भास्कर लेले यांचे पेटिट विद्यालयाच्या उत्कर्षासाठी प्रयत्न सुरू होते. एकीकडे शासकीय पातळीवर येणाऱ्या असंख्य अडचणीदुसरीकडे प्लेगसारख्या आजाराच्या साथीमुळे घटणारी विद्यार्थीसंख्या... हे सर्व सुरू असताना लेले मास्तरांच्या समाज सुधारणा आणि राष्ट्रीय बाण्याच्या उपक्रमात खंड पडत नव्हता.

1917 मध्ये गावात तापसरीची साथ सुरू असतानाच बातमी आली की लोकमान्य टिळक हे संगमनेरला भेट देणार आहेत. स्वातंत्र्यलढ्याचे नेतृत्व करणारे लोकमान्य टिळक हे अवघ्या देशात त्यावेळी लोकप्रियतेच्या शिखरावर होतेलेले मास्तर तर निस्सीम टिळक भक्त. 18 मे 1917रोजी टिळक संगमनेरला आले. पेटिट विद्यालयाच्या विविध नियतकालिकात टिळक संगमनेरला आल्याचा 1916 असा उल्लेख झाला आहे. पेटिट विद्यालयाच्या अमृतमहोत्सवी ग्रंथात ( 1973 - 74 ) ' गुरुवर्य दे. भा. लेले 'या लेखात  म्हटलं आहे की, 1916 साली विद्यार्थ्यांनी लोकमान्य टिळकांना खास व्याख्यानासाठी शाळेत बोलावून त्यांनी सरकारी अधिकाऱ्यांना जणू आव्हानच दिले. ( त्यांनी म्हणजे लेले मास्तरांनी ).  जर टिळकांचे पेटिट विद्यालयात व्याख्यान झाले असेल तर ते 1917 मध्ये झाले असावे.

शाळेचे मॅट्रिकचे वर्ग सुरळीत सुरू होते. शाळेतील मॅट्रिकच्या वर्गाची परवानगी कायम राहण्यासाठी 50 टक्के निकाल लागला पाहिजे अशी अट घालण्यात आली होती पण लेले मास्तर आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी अथक प्रयत्न करून  मॅट्रिकचा निकाल 80 टक्क्यांपर्यंत नेला. याच काळात शाळेची सहल बाहेरगावी नेण्याची पद्धत लेले मास्तरांनी सुरू केली. शिक्षकांनाही वेगवेगळ्या उपक्रमात सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहन मिळू लागले. व्यायामाची आणि कुस्त्यांची आवड असणारे जनार्दन मोंढेसातपुतेगायकवाड आदी शिक्षकांनी थुगाला अगदी सहज कुस्त्यांचे फडात सहभाग घेतला आणि कुस्त्या जिंकल्या.

1920 साली टिळकांचे निधन झाले. लेले मास्तरांनी सरकारचा रोष होऊ शकतो याची पर्वा न करता टिळकांबद्दल आदर व्यक्त करण्यासाठी त्या दिवशी हायस्कुलला सुटी दिली. गावातील राष्ट्रप्रेमी लोक व विद्यार्थ्यांना घेऊन शाळेपासून ते प्रवरा नदीपर्यंत समूहाने नेले व तिथे टिळकांना तिलांजली अर्पण करण्याचा कार्यक्रम केला.

संगमनेरचा शिमगोत्सव त्याकाळी चर्चेचा विषय असायचा. लोक गावातील रस्त्यावरून बीभत्स भाषेत आरडाओरडा करीतशिव्या देत हिंडायचे. ही गोष्ट गावाच्या लौकिकाला न शोभणारी आहे हे मास्तरांनी गावातल्या लोकांना पटवून दिले. या गोष्टीला शह देण्यासाठी मास्तरांनी शाळेतल्या विद्यार्थ्यांना सोबत घेऊन शिमग्याच्या आधी काही दिवस वेगवेगळ्या ठिकाणी व्याख्यानांचे आयोजन सुरू केले. या व्याख्यानातून लोकांचे प्रबोधन तर केलेच पण लोकांनी शिव्या देण्याऐवजी  पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल.... श्री ज्ञानदेव तुकाराम अशा घोषणा द्यावा याबद्दल लोकांची मानसिकता तयार केली आणि संगमनेरच्या शिमग्याची शिव्यांची परंपरा बंद केली. विद्यार्थ्यांच्या ऊर्जेचा सकारात्मक उपयोग करण्यासाठी लेले मास्तरांनी लोकसहभागातून ग्राम स्वच्छता अभियान राबवले. गावातील रस्ते झाडून स्वच्छ केलेगटारीतील घाण उपसून बाहेर काढलीसार्वजनिक संडास साफ केलेगावातील उकिरडे उपसले. तब्बल 65 गाड्या घाण मास्तरांनी विद्यार्थ्यांच्या मदतीने गावाबाहेर नेऊन टाकली. पण गावातल्या काही लोकांना ही स्वच्छता मोहीम पटली नाही. मास्तरांना समाजातून बहिष्कृत करा अशी मागणी झाली पण लेले मास्तर आपल्या तत्वांवर ठाम होते.

मास्तरांच्या कामाची ख्याती महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्यापर्यंत पोहचली. ते स्वतः संगमनेरला आलेशाळेला भेट दिलीमास्तरांना सोबत घेऊन गावातल्या हरिजन वस्तीत व्याख्यान दिले.

संगमनेरला तोवर मुली जेमतेम प्राथमिक शिक्षण घ्यायच्या आणि नंतर त्यांचे लग्न लावून दिले जायचे. गावातील एकही मुलगी तोवर हायस्कुलला आलेली नव्हती. मुली शिकल्या पाहिजे याबाबत मास्तरांच्या मनात तळमळ होती पण एकही पालक आपल्या मुलीला हायस्कुलला पाठवायला तयार नव्हता. मास्तरांची 13 वर्षांची कन्या मनूचे सातवी पर्यंतचे शिक्षण पूर्ण झाले होते. मास्तरांनी स्वतःच्या मुली पासून सुरुवात करायचे ठरवले आणि मनुताई देवीदास लेले ही संगमनेरच्या पेटिट शाळेत जाणारी पहिली मुलगी ठरली. मास्तरांची ही कृतीही लोकांना पसंत नव्हती. त्यांना आणि मनुताईला लोकांचे टोमणे ऐकावे लागले. अगदी त्यांच्या शेजारी राहणाऱ्या एका नामांकित वकील महाशयांनी म्हटलं होतं कीमुलींना मुलांच्या शाळेत घातलं तर मुली बिघडतीलपळून जातील पण मास्तरांनी याची पर्वा केली नाही.  मनूताईंना घरून निघाल्यापासून ते शाळेत येईपर्यंत लोकांचे टोमणे ऐकावे लागायचे. गावातल्या बायका नऊवारी लुगडंडोक्याच्या केसांचा घट्ट अंबाडा बांधून संपूर्ण अंगभर पदर घेऊन शाळेत निघालेल्या मुलीला बघायला दारात येऊन उभ्या राहायच्या.  700 विद्यार्थी असलेल्या शाळेत ही एकच मुलगी गावात चर्चेचा विषय ठरली.  शाळेत मुलीला कुठे बसवायचे हा मोठा प्रश्न उभा राहिला. अखेरीस शिक्षक जिथे उभे राहून शिकवतात त्यांच्या डाव्याबाजूला मनुताईसाठी एक लोखंडी खुर्ची टाकली. मांडीवर वही ठेऊन त्यावर शिक्षक शिकवतात ते लिहून घ्यायची. कुणाशीही अगदी शिक्षकांशीही एकही शब्द न बोलता फक्त उघड्या कानांनी ऐकू येईल तेवढं ऐकायचंसंपूर्ण वेळ वर न बघता मान खाली घालून खुर्चीवर बसायची. शाळेत कुणाशी बोलायचं नाहीशिक्षकांना शंका विचारायची नाहीशाळेत मैत्रीण असण्याचा प्रश्नच नव्हता. मास्तरांच्या जिद्दीला मनुताईंनी मनापासून साथ दिली. या मनुताई पुढे मुंबईत शिक्षिका झाल्या.

आधी केले मग सांगितले या उक्तीनुसार पेटिट शाळेचे मुख्याध्यापक म्हणून लेले मास्तर एकेक उपक्रम राबवित होते. जातिव्यवस्थेचे प्रचंड स्तोम असण्याच्या काळात लेले मास्तर संगमनेरकरांना अचंबित करणाऱ्या गोष्टी करीत होते. त्याचवेळी गावात रामकृष्णदास महाराज नावाचे गृहस्थ शालेय विद्यार्थी आणि युवकांमध्ये देशाबद्दल जागृती करीत होते. लेले मास्तर आणि रामकृष्णदास महाराज या दोन व्यक्तींनी संगमनेरच्या स्वातंत्र्यचळवळीत मोठे योगदान दिले. याचबरोबर लेले मास्तरांचे सामाजिक सुधारणांचे कामही सुरू होते. याबद्दलची एक आठवण विश्वासराव देशमुख यांनी एका लेखात सांगितली आहे. केशव बळवंत देशमुख नावाचा तरुण वकील व्हायच्या ध्यासाने धांदरफळ या आपल्या गावाहून संगमनेरला शिकण्यासाठी पळून आला. केशवचे तत्कालीन प्रथेनुसार लग्न करून देण्यात आले होते. केशवचे वडील गावचे पाटील. केशव लहानपणी वडिलांबरोबर संगमनेरला एका वकिलाच्या घरी आला असता वकिलाकडे आशिलांना पाणी पिण्यासाठी बाहेरच्या बाजूला एक कळकट भांडे ठेवले होते. केशवला हा अपमान वाटला. त्याने त्याच दिवशी आपणही वकील व्हायचे असे ठरवले. सातवीनंतर धांदरफळ गावात पुढच्या शिक्षणाची सोय नव्हती आणि वडील शिकायला बाहेर पाठवायला तयार नव्हते. उलट त्याचे लग्न लावून देऊन त्याला घरात अडकवून ठेवण्याचा प्रयत्न झाला. पण बायकोशी चर्चा करून केशव एक दिवस भल्या पहाटे घर सोडून संगमनेरला आला. शाळेत प्रवेश मिळावा म्हणून सकाळीच लेले मास्तरांच्या घरी गेला. मास्तरांनी त्याची सगळी चौकशी केली आणि कुठे राहणार असा प्रश्न केला. केशव निरुत्तर झाला. मास्तरांनी केशवला आपल्या घरी ठेऊन घेतले. मास्तरांच्या घरीच जेवणखाणरहाणे आणि अभ्यासही. केशवच्या पुढच्या आयुष्यात लेले मास्तरांच्या एकेका संस्काराचा खूप उपयोग झाला. महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्यासारख्या समाजसुधारकाचा मास्तरांनी त्याला जवळून परिचय करून दिला. मराठी बरोबरच इंग्रजी भाषेतील साहित्याचा परिचय करून दिला. पुढे एक वर्षाने केशवने संगमनेरला दुसरीकडे आपली व्यवस्था केली पण लेले मास्तरांशी असलेले त्याचे ऋणानुबंध अखेरपर्यंत कायम राहिले. हा केशव नावाचा विद्यार्थी पुढे महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी बडोद्याला गेला. नंतर पुण्यात वकिलीचे शिक्षण पूर्ण करून संगमनेरला गरिबांचा वकील म्हणून मोठा लौकिक मिळवला. महत्वाची गोष्ट म्हणजे मुंबई इलाख्यात झालेल्या पहिल्या असेंब्ली निवडणुकीत विजयी होऊन संगमनेरचे आमदार झालेले हे व्यक्तिमत्व म्हणजे केशवराव बळवंत देशमुख उर्फ आमदार के. बी. दादा.

लेले मास्तरांच्या जातीभेद निर्मूलनाच्या विचारांचा केशवराव देशमुख यांच्यावर मोठा प्रभाव होता. 1918 साली काही दिवसांच्या अंतराने केशव देशमुख आणि प्रभाकर जानू रोहम या विद्यार्थ्यांनी शाळेत प्रवेश घेतला होता. केशव त्यावेळी 18 वर्षांचा तर प्रभाकर रोहम हा विद्यार्थी 13 वर्षांचा. वयाने मोठा असल्याने आणि उत्तम नेतृत्वगुण असल्याने केशव शाळेच्या विविध उपक्रमांचे नेतृत्व करायचा. लेले मास्तरांच्या काळात शाळेचे स्नेहसंमेलन दोन तीन दिवस चालायचे. यापैकी एक दिवस शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांचे सहभोजन असायचे. एकदा असेच शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांचे सहभोजन सुरू असताना केशवने प्रभाकर रोहम सर्वांना जिलेबी वाढीला असे जाहीर केले. जातीभेदाच्या अभेद्य भिंती असण्याच्या काळात लेले मास्तरांनी दलित विद्यार्थ्यांना वर्गात बसवायला सुरुवात केली होती पण आज त्यांचा खास शिष्य असलेल्या केशवने रोहमला जिलेबी वाढायला पुढे केले. जेवणाच्या पंक्तीत चुळबुळ सुरू झाले. केशवने जर तुम्ही रोहमच्या हातून जिलेबी घेतली नाही तर शाळेच्या स्नेहसंमेलनावर बहिष्कार घालण्याची धमकी दिली. केशवच्या पाठीशी खुद्द लेले मास्तर असल्याने त्याची कुणाकडे तक्रार करायलाही जागा नव्हती. अखेर केशवने प्रभाकर रोहम याला पुढे करून सर्वांना जिलेबी वाढली. हे प्रभाकर रोहम पुढे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नजीकचे सहकारी ठरले त्यांना डॉ. आंबेडकर यांनी नगर दक्षिण मतदार संघातून असेंब्लीची उमेदवारी देऊन निवडून आणले होते. 1937 च्या निवडणुकीत आपले दोन विद्यार्थी एकाच वेळी आमदार झाल्याचे बघण्याचे भाग्य लेले मास्तरांना लाभले.

लेले मास्तरांच्या स्वातंत्र्य चळवळीला पूरक वागण्याला शिक्षण खात्याने आक्षेप घ्यायला सुरुवात केली. पण मास्तर आपल्या कृतीपासून मागे हटायला तयार नव्हते. अखेरीस त्यांच्यावर कारवाईचा बडगा उगारण्यात आला... पेटिट शाळेचे मुख्याध्यापक म्हणून एक यशस्वी पर्व निर्माण करणाऱ्या लेले मास्तरांना शाळा सोडताना काय त्रास सहन करावा लागले.

संगमनेरची पेटिट शाळा विविध क्षेत्रात चमकत होती. शाळेत नव्याने नेमलेले शिक्षक वेगवेगळे उपक्रम राबवित होते. ज. ना. मोंढेग. म. नित्सुरेज. ग. माउसकरमो. जि. पुजारीना. तं. नवलगुंदकरभा. धों. मादुस्कर या शिक्षकांमुळे शाळेचा लौकिक वाढत होता.

1927 साली शाळेचा आट्यापाट्याचा संघ पुण्याला आंतरशालेय स्पर्धेसाठी गेला. गावातली मुले पुण्यात खेळायला जातात ही नवलाईची गोष्ट होती.

मात्र दुसरीकडे लेले मास्तरांची कोंडी होत होती. अगदी छोट्या छोट्या गोष्टींसाठी त्यांना स्कुल बोर्डाची परवानगी घ्यावी लागत होती. लेले मास्तर मात्र शाळेबरोबर शिक्षकांचा सामाजिक दर्जा उंचावण्यासाठी प्रयत्न करीतच होते. 1927, 1928 या दोन वर्षी गावात हनुमान जयंतीच्या रथावर बंदी घालण्यात आली. 1929 मध्ये मात्र गावातल्या स्त्रियांनी बंदी मोडून रथाची मिरवणूक काढली. याबाबत लेले मास्तरांनी कलेक्टर आणि चौकशी करणाऱ्या इतर अधिकाऱ्यांना संगमनेरकरांची बाजू मुद्देसूदपणे पटवून दिली. मात्र या प्रकरणात लेले मास्तरांमागे सरकारी चौकशीचा ससेमिरा लावून देण्यात आला.

1930 मध्ये शाळेत डॉ. कुर्तकोटी यांच्या अध्यक्षतेखाली एक साहित्य संमेलन घेण्यात आले.

12 मार्च 1930 रोजी महात्मा गांधी यांनी दांडी यात्रेला सुरुवात केली. संगमनेरला मास्तरांच्या विद्यार्थ्यांनी हरताळनिदर्शने केली. यामागे लेले मास्तरांचीच प्रेरणा होती. ही गोष्ट वरिष्ठांना कळवण्यात आली. एवढ्यात 17 मार्चला संगमनेरचे अनेक विद्यार्थी थेट दांडी यात्रेत सहभागी होण्यासाठी निघाले. ही बातमी तर सरकारी अधिकाऱ्यांना अधिक बोचली.

सरकारकडून स्कुल बोर्डाला अखेर एक पत्र आले,लेले मास्तरांना बडतर्फ करा अन्यथा शाळेची ग्रँट बंद करू. आणि त्यानुसार शाळेची ग्रँट बंदही करण्यात आली. सरकार धार्जिण्या लोकांना लेले मास्तर नकोसे वाटू लागले.

अशातच आगीत तेल पडावी अशी घटना घडली. पंजाबमध्ये भगतसिंगने सॅढर्स्ट या ब्रिटिश अधिकाऱ्याची गोळी घालून हत्या केली. देश प्रेमाने भारावलेल्या लेले मास्तरांनी थेट शाळेतच भगतसिंगच्या अभिनंदनाची सभा घेतली आणि भगतसिंगचे अभिनंदन केले असा रिपोर्ट पोलिसांनी वरिष्ठांना पाठवला. आता मात्र नगरपालिकेच्या स्कुल कमिटीवर मोठा दबाव आला आणि गुरुवर्य लेले यांना तातडीने शाळेतून काढून टाका असा आदेश आला.

अखेरीस 1908 पासून शाळेला स्थैर्य मिळवून देणाऱ्याविदयार्थ्यांमध्ये राष्ट्रप्रेमाची भावना जागृत करणाऱ्याराज्यात - देशात अनुकरणीय ठरलेल्या अनेक शैक्षणिक प्रयोगांचे जनक असलेल्या लेले मास्तरांना राजीनामा देण्याशिवाय गत्यंतर उरले नाही. मास्तरांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला आणि पेटिट शाळेचे एक वैभवशाली पर्व संपले.

यानंतर लेले मास्तरांनी गावातच मुलींची शाळा सुरू केली. अहमदनगर आणि आसपासच्या जिल्ह्यातील ही कदाचित पहिली मुलींची शाळा असेल. या शाळेत स्वतः मास्तरत्यांच्या पत्नी आणि मुलगी शिकवण्याचे काम करायच्या. पण स्त्री शिक्षणाचे महत्व लोकांना फारसे कळले नसल्याने मुलीच शिकायला येत नसल्याने ही शाळा बंद करावी लागली.

सध्याच्या सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील देवगड तालुक्यात मुटाट नावाचे छोटेसे खेडे. हे गाव लेले कुटुंबाचे मूळ गाव. सखाराम रामचंद्र लेले यांचे पूर्वज मुटाटचे पण पुढे हे कुटुंब कुलाबा जिल्ह्यातील राजापूरला स्थायिक झाले. सखारामपंत यांची छोटीशी शेती होती. गरिबीमुळे रहाते घर आणि शेती सावकाराच्या ताब्यात गेले. उत्पन्नाचे काहीच साधन नाहीरहायला घर नाही अशा अवस्थेत सखारामपंत आपली पत्नी व दोन मुले- गणेश व भास्कर यांना घेऊन रोहे तालुक्यातील अष्टमी या गावी स्थायिक झाले.

यापैकी भास्करराव हे संगमनेरच्या पेटिट शाळेचे मुख्याध्यापक गुरुवर्य देवीदास भास्कर लेले यांचे वडील. भास्कररावांनी कोकणातले गाव सोडून तत्कालीन निजामशाहीतील अंबाजोगाई या गावात ते स्थायिक झाले. इथेच त्यांना 28 ऑक्टोबर 1881  रोजी देवीदास आणि 2 नोव्हेंबर 1884   केशव अशी दोन मुले झाली. ही दोन्ही भावंडे लहान असतानाच त्यांची आई लक्ष्मीबाई यांचे निधन झाले. लेले मास्तरांची बालविधवा असलेली चुलतबहीण कृष्णाताई पेंडसे यांनी या भावंडांचा सांभाळ केला.

1892 ते 1902 अशी दहा अकरा वर्षे कृष्णाताईने पुण्यात लोकांची घरची दळणे दळूनवेळप्रसंगी स्वयंपाकाची कामे करूनसुईनीची कामे करून आपल्या भावंडांचा सांभाळ केला. या दोघांचे शिक्षण पूर्ण केले. गुरुवर्य लेले यांचे प्राथमिक शिक्षण सुरुवातीला पुण्यातल्या करंदीकर लवाटे यांच्या प्रिपरेटरी वर्गात झाले. नंतर न्यू इंग्लिश स्कुलमध्ये झाले. 1898 मध्ये ते मॅट्रिक झाले. 1901 मध्ये इंटरची परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यावर बहिणीला आधार देण्यासाठी त्यांनी पुण्याच्या न्यू इंग्लिश स्कुल शाळेत नोकरी करायला सुरुवात केली. पुढे महर्षी कर्वे यांच्या महिलाश्रमात शिक्षक म्हणून काम करायला सुरुवात केली. महर्षी कर्वे यांनी त्यांना इंटरपर्यंत न थांबता पुढचे शिक्षण पूर्ण करायला लावले. यासाठी त्यांना कर्वे आश्रमातील पार्वतीबाई आठवले यांनी मोठी आर्थिक मदत केली. 26 नोव्हेंबर 1903 मध्ये भास्करराव लेले यांचे निधन झाले. त्यांनी संन्यासाश्रम  स्वीकारलेला असल्याने त्यांचा अंबेजोगाई आणि परिसरात मोठा शिष्य परिवार होता. अंबेजोगाई येथे भास्करराव लेले यांची समाधी आहे.

देवीदास लेले यांना महाविद्यालयीन शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी आर्थिक मदत करणाऱ्या पार्वतीबाईंनीच 1904 मध्ये महर्षी कर्वे यांच्या शिष्या व रत्नागिरी जिल्ह्यातील कृष्णाजी गोविंद गोडे यांची कन्या रंगू हिच्याशी लेलेंचा विवाह निश्चित केला. 1907 मध्ये लेलेमास्तर बी. ए. झाले.

त्या काळाच्या मानाने उशिरा म्हणजे वयाच्या 27 व्या वर्षी 1908 मधील मे महिन्यात त्यांचा व रंगुताई गोडे यांचा विवाह झाला. लग्नानंतर रंगुताई यांचे नाव शांता असे ठेवण्यात आले. यानंतर दोन अडीच महिन्यात लेले मास्तर पेटिट विद्यालयात मुख्याध्यापक म्हणून रुजू झाले.

अवघ्या 27 वर्षांचा तरुण हेडमास्तर शाळेत टिकणार काहेडमास्तर टिकला तरी शाळा टिकणार काअशा अनेक अपेक्षांचे ओझे घेऊन लेले मास्तरांनी पेटिट शाळेत काम सुरू केले.

 संगमनेरला आल्यावर वर्षभरातच  27 जुलै 1909 रोजी मास्तरांना पहिला मुलगा ( पुरुषोत्तम) झाला. तीन वर्षांनी 30 ऑगस्ट 1912 रोजी मनकर्णिका उर्फ मनूताई ही मुलगी झाली. 26 एप्रिल 1915 रोजी माधव तर 27 मे 1917 रोजी अनसूया ही मुलगी झाली.

पेटिट विद्यालयात दलित विद्यार्थ्यांना बाहेर न बसवता वर्गात बसवणेशाळेत हिंदीचे वर्ग घेणेविद्यार्थ्यांमध्ये राष्ट्रीय वृत्तीची जोपासना करणेखेळाची गोडी लावणे अशा असंख्य गोष्टी लेले मास्तरांनी आपल्या कार्यकाळात केल्या. संगमनेरच्या इतिहासात एकही मुलगी हायस्कुलमध्ये गेली नव्हती तेव्हा सर्वप्रथम आपली मुलगी मनू हिला शाळेत पाठवून एक आदर्श निर्माण केला. पण लेले मास्तरांचा राष्ट्रभक्तीचा पिंड आणि त्यामुळे ते शाळेत राबवित असलेले वेगवेगळे उपक्रम सरकारच्या डोळ्यावर आले. अखेरीस शाळेची ग्रँट बंद करण्यात आली. शिक्षण खात्याने लेले मास्तरांना शाळेतून काढून टाकल्याशिवाय ग्रँट मिळणार नाही अशी धमकी दिल्यावर लेले मास्तरांनी पेटिट शाळेच्या मुख्याध्यापक पदाचा राजीनामा दिला. कुटुंब चालवण्यासाठी इतर काहीही आधार नसताना पदरमोड करून मुलींची स्वतंत्र खासगी शाळा सुरू केली. इकडे शिक्षण खात्याने नोकरीनंतर मिळणाऱ्या ग्रॅच्युइटी सारख्या गोष्टीत अडवणूक सुरू केली. खूप प्रयत्न केल्यावर कवड्या रेवड्या करून मास्तरांना त्यांची ग्रॅच्युइटी कशीबशी मिळाली.

एवढं होऊनही लेले मास्तरांनी संगमनेर सोडले नाही. सरकारी अधिकारी आणि काही सरकार धार्जिनी मंडळी वगळता संगमनेर गावाचे त्यांच्यावर नितांत प्रेम होते. सन 1938 मध्ये संगमनेर नगरपालिकेत स्त्री सभासद घेण्याचे ठरले पण गावातील कुणीही आपल्या कुटुंबातल्या स्त्रीला राजकारणात आणू इच्छित नव्हते इथेही लेले मास्तर पुढे आले. त्यांच्या पत्नी शांताबाईल संगमनेर नगरपालिकेच्या पहिल्या नगरसेविका झाल्या व उपनगराध्यक्षही झाल्या.

पुढे मुले कर्ती झाल्यावर मास्तरांनी संगमनेरचा निरोप घेतला. सर्वात मोठा मुलगा पुरुषोत्तम हे मुंबईत नवशक्ती वृत्तपत्रात संपादकीय विभागात नोकरीला लागले. कन्या मनूताई यांचा विवाह 1934 मध्ये मूळच्या सोलापूरच्या श्रीपाद रामचंद्र टिकेकर यांच्याशी झाला. पंधरा वर्षाच्या आत मुलीचा विवाह करण्याच्या काळात लेले मास्तरांनी आपल्या मुलीचा विवाह तिच्या वयाच्या 23 व्या वर्षी केला. श्रीपाद टिकेकर यांचे आजोबा रामचंद्र विनायक टिकेकर हे लोकमान्य टिळक यांच्याबरोबर केसरीत धनुर्धारी या टोपणनावाने सदर लिहायचे. लेले मास्तरांचे जावई श्रीपादराव हे मुसफिर या टोपणनावाने सदर लेखन करायचे. त्यांनी त्याकाळात सध्याचा पाकिस्तानअफगाणिस्तान आदी ठिकाणी दौरे करून मुसफिर हे प्रवासवर्णन लिहिलेत्यांची अनेक पुस्तके प्रकाशित झाली त्याबद्दलचे छायाचित्र या पोस्टसोबत दिले आहे. तर श्रीपादरावांचे बंधू चिंतामण हे दूत या टोपणनावाने सदरलेखन करीत होते. हे चिंतामन रामचंद्र टिकेकर म्हणजे लोकसत्ताचे माजी संपादक अरुण टिकेकर यांचे वडील. मनूताई उर्फ वासंती टिकेकर या अरुण टिकेकर यांच्या सख्ख्या काकू होत्या.

मास्तरांचे तिसरे अपत्य म्हणजे माधव हे डॉक्टर झाले. त्यांनी 1962 ते 66 च्या दरम्यान संगमनेरला माधव परशरामी यांच्या वाड्याशेजारी दवाखानाही चालवला. मास्तरांची सर्वात धाकटी कन्या अनसूया यांना देसाई कुटुंबात दिले. त्या नाशिकला शिक्षिका म्हणून कार्यरत होत्या.

लेले मास्तर हे थिओसॉफीस्ट विचारांचे होते. त्यांनी मुमुक्षुमार्ग', ' जीवन आणि कला ', ' आनंदाचे साम्राज्य ', ही पुस्तके लिहिली. या पुस्तकांची दुर्मिळ छायाचित्रे सोबत जोडली आहेत. 1940च्या दशकाच्या मध्यावर लेले मास्तरांनी संगमनेर सोडले. पण संगमनेरबाहेर ते मनाने फारसे रमले नसावे. 14 सप्टेंबर 1952 रोजी संगमनेरच्या सामाजिकशैक्षणिक आणि राजकीय क्षेत्राला दिशा देणारे गुरुवर्य देवीदास भास्कर लेले यांचे निधन झाले.

मास्तरांच्या पत्नीसंगमनेरच्या पहिल्या नगरसेविका व उपनगराध्यक्ष शांताबाई लेले यांचे 5 मार्च 1973 रोजी निधन झाले. संगमनेरची हायस्कुलचा जाणारी पहिली विद्यार्थिनी मनूताई उर्फ वासंती टिकेकर यांचे 13 फेब्रुवारी 1994 रोजी मुंबईत निधन झाले. आज मास्तरांची चारही मुले हयात नाहीत पण त्यांची नातवंडे आपल्या आजोबांची यशोगाथा आजही अभिमानाने मिरवतात.


या पोस्ट सोबत लेले मास्तरांच्या संपूर्ण परिवाराचा एक अतिशय दुर्मिळ फोटो देत आहे त्यात डावीकडे बसलेले लेले मास्तरत्यांच्या जवळ बसलेली त्यांची कन्या अनसूयात्यांच्या बाजूला बसलेले माधव आणि शांताबाईमागे उभ्या असलेल्या मनूताई उर्फ वासंती टिकेकरशेजारी श्रीपाद टिकेकर आणि पुरुषोत्तम लेले)




  About late Dr. Waman Keshav Lele

Upendra Lele

I take this opportunity to inform you about my late father Dr. Waman Keshav Lele, who was a great scholar of Marathi and Sanskrit.
My father (29th May 1933 to 13th February 2007) earned his BA in MA in Marati from Bombay University. He stood first in the University in the MA exam and was awarded the prestigious N.C. Kelkar Gold Medal. Later he completed his Ph.D. from Pune University. His Ph.D. thesis was titled "Bharatiya Kavyashastrachi Utkranti". 

 My father had a difficult childhood. He lost his father when he was just 12 year old. He had to start working at the age of 17, to support his mother and younger brother. He completed his education while working with LIC of India. After his post graduation, he joined SNDT University as a lecturer of Marathi, but soon moved to Banaras Hindu University in the "Bharatiya Bhasha Vibhaag". He spent most of his career at BHU, Varanasi where he got in contact of many renowned scholars. 

Dr. Waman Keshav Lele was an ardent researcher. He wrote 113 research papers and 30 books during his life time. His work "Tantrayukti vichaar" is considered as a pioneering work in Ancient Indian Research Methodology. His research work is frequently cited by researchers in poetics and Indology. He earned several awards for his research work, which included Maharshtra State Govt. award for 4 times. His biodata was published in several National and International directories. He was a life member of the Bhandarkar Oriental Research Institute.

It is a matter of pride for Lele families to learn about this great personality and take inspiration from him.
My father's CV is as below.

 Dr. WAMAN  KESHAV  LELE                   29th May 1933 – 13th Feb 2007

 Educational Qualifications :

Degree/Certificate                  University/Board                    Year    Class

Secondary School Cert.          Maharashtra State Board        1950    I Class

B.A. (Special)*                       Bombay University                1954    I Class with Honours

M.A.*                                      Bombay University                1956    I Class. Awarded N.C. Kelkar

Gold Medal for being first in the

University in Marathi.

Ph.D.                                       Pune University                      1970   


Ph.D. Dissertation : ‘Bharatiya Kavyashastrachi Utkranti’ (The Evolution of  Indian Poetics). The dissertation was later published as a Research treatise. The Ph.D. examination was conducted by noted experts – Late Tarkateertha Lakshmanshastri Joshi and Late Prof. R. B. Athavale.


* Did full-time job during the period of college education


Professional Experience :

  1. Started the career in S.N.DT. University, Mumbai with teaching Marathi, Sanskrit, General Education. Later, taught Marthi at various educational institutions in India. Total professional experience of 36 years is summarized below :

·       S.N.DT. University, Mumbai (1957-‘61)

·       Shri Shivachhatrapati College, Junnar (1971-’72)

·       Ness Wadia College, Pune (1973-’76)

·       Banaras Hindu University, Varanasi (1961-’71 & 1976-’93). Retired as Professor of Marathi from Banaras Hindu University in June 1993, after working as the Head of the Department of Marathi for several years.

  1. Introduced the subject of  ‘Western Stylistics and its application’ in the M.A.(Marathi) syllabus of Banaras Hindu University and taught the same for many years.
  2. Guided 3 Ph.D. students in Marathi and 2 Ph.D. students in Sanskrit. Three dissertations out of these have been published as books.
  3. Worked as an examiner of  M.Phil., Ph.D. and D.Litt. degrees for Jabalpur, Marathwada, Magadh, Pune, Nagpur, Delhi, Jivaji, Karnatak, BHU and Amaravati Universities during the period 1977 to 1993.
  4. Acted as a member of the Selection committee for Marathi, of Nagpur, Pune and Aligadh Universities.
  5. Delivered lectures as a guest speaker at Nagpur and Marathwada Universities under the scheme of University Grants Commission.


Research areas of interest :

  1. Ancient Indian Literary Criticism
  2. Western Stylistics
  3. Medieval Marathi Poetry
  4. Modern Marathi Prose
  5. Methodology of Composition and Interpretation of Ancient Indian Scientific Treatises
  6. Transformational Generative Grammar




Published literature :

  1. Total 140 Research papers and articles (45 research papers + 95 articles). In Marathi – 120, in Hindi – 16 and in English – 4.
  2. Books – 29 Nos : 24 in Marathi, 4 in English and 1 in Hindi.


Summary of published books :



Title of the Book


Year of publication






Udgaara aaNi Bodhavachane




Uchcha Jeevanaachi Saadhana




Dharmabhoomi Bhaarata aaNi Itara LikhaaNa








Auchityasiddhaanta aaNi Auchityavicharacharchaa












Bhaaratiya Kaavyashastraachi Utkraanti




Kaletihaasa aaNi RasagrahaNa




Mukteshwarakrita Sphutakaavye




Kaavya, Shaastra va Samskriti




Vichaara aur Vivechana








The Doctrine of the Tantrayuktis








Lalitalekhana va Shailee




Jnaaneshwareecha Shaastreeya Abhyaasa








BhaaSha, Saahitya va Shaastra: Kaahi Vichaara




Shaileeshaastrajna Bhaamaha




Shaakuntala : Shaileeshaastriya Abhyaasa




Bhaamaha’s Kaavyalankaara : A Stylistical and Methodological Study




Aaamhi Paahilele Swaami Vivekananda (in collaboration)




Kartabgaara Shilpakaara Keshav Baburao Lele




Marathi Ingraji Vyaavahaarik Vaakyakosha




Reflections on Creative Writing




Vaakyakosha Bhaaga 2




BhaaShaa : Swaroopa, Saamarthya va Saundarya




A Critical Study of Vaamana’s KaavyalankaarasootraNi




Methodology of Ancient Indian Sciences




Vaakyakosha Bhaaga 3




Note :

Received partial publication grant from Ness Wadia College for item No. 11 above and partial and/or full publication grant from the U.G.C. through the B.H.U. for item Nos. 13, 14, 17, 18, 19 and 20 above. Besides, received a publication grant of Rs. 1000/- from the University of Poona for 14 above and a donation of Rs. 10000/- from late K.V. Devadhara for 21 above. The Central Government purchased 200, 100, 200, 200 and 200 copies of 21, 22, 23, 26 and 27 above through the Central Institute of Indian Languages, Mysore and the Central Institute of English and Foreign Languages, Lucknow under the Government of India Scheme.


Prizes and Awards received :

  1. Maharashtra Govt. State Award – 4 times : 1967-‘68, 1970-‘71, 1986-‘87 and 2004-‘05
  2. Maharashtra Granthottejaka Samsthaa’s Prize -: 3 times : 1969, 1971 (Platinum Jubilee Special Prize), and 1976.
  3. Pune University Best Thesis Prize : Dr. Y. V. Paranjape Prize for 1969-’70, and N.C. Kelkar Prize 1969-‘70
  4. Dadoba Panduranga Tarkhadkar Prize of the Bombay University (twice) :  1970 and 1976
  5. Ichalkaranji Granthottejaka Prize : 1970-‘71
  6. National Award of the Govt. of India for ‘Independent work at the University Level” in 1981
  7. Mahanubhava Granthottejaka Puraskara : 1984
  8. The Saint Jnanadeva Award of the University of Poona : 1988
  9. R.B. Karandikar’s Charitable Trust Prize : 1989
  10. The Sauharda Sammana Award of the U.P. Govt. : 1989
  11. Prof. R.S. Joag Criticism Prize of the Maharashtra Sahitya Parishad : 1995-‘96
  12. Pt. Rajaramshastri Natekar Gaurava Award of the Jnanaprabodhini : 1997
  13. First Prize for the research paper entitled ‘Ancient Indian Literary Democracy’ read at the Brihan Maharashtra Oriental Conference held at Thane in 1997


Honours :

  1. Honoured as a ‘Dedicated Teacher’ on 5th September 2001 by the Banaras Hindu University with a citation, University emblem and shawl.
  2. The Dr. V.D. Kulkarni Memorial Committee honoured by presenting a citation on 25th August 2005.
  3. ‘Jeevan Gaurav Puraskar’ presented by the Sarvatra Housing Society, Pune on 4th February 2007 for the precious contribution made to the literary field.


Biodata published in the following directories :

  1. Distinguished Teachers in India (Premier Publishers, New Delhi, 1968).
  2. Reference India : Men & Women of Achievements and Distinctions in India (Tradesman and Men India, Delhi, 1968)
  3. Who’s Who in Indo-American Education (Famous India Publications, Delhi, 1975)
  4. Leading Lights of Maharashtra (Parimal Prakashan, Aurangabad, 1983)
  5. World Biographical Hall of Fame, Volume three (American Biographical Institute [ABI], USA, 1989)
  6. Third World Edition of International Book of HONOR, (ABI, USA, 1989, 1998 – third edition)
  7. Five Thousand Personalities of the World (ABI, USA, 1989 – second edition, 1991 – third edition, 1993 – fourth edition)
  8. International Directory of Distinguished Leadership (ABI, UAS, 1989 – second edition, 1991 – third edition, 1993 – fourth edition)
  9. Biography International, Volume III/IV, Historiette on Men and Women of Achievement (SA Biography International, Delhi, 1990-’91)
  10. Reference Asia : Asia’s Who’s Who of Men and Women of Achievement, Volume VII (Rifacimento International, Delhi, 1992)
  11. Reference India : Men and Women of Achievement of Today and Tomorrow, Volume I (Rifacimento International, Delhi, 1992)
  12. Marathi Sarasvata, Volume II (Anamol Prakashan, Pune, 1992)
  13. Most Admired Men and Women of the Year 1992-’93 (ABI, USA, 1994)
  14. Five Hundred Leaders of Influence (ABI, USA, 1994)
  15. Indo-American Who’s Who (Famous India Publications, Delhi, 1995)
  16. Indo-European’s Who’s Who  (Famous India Publications, Delhi, 1995)
  17. Contemporary Who’s Who : 2003-’04 (ABI, USA, 2004)


Memberships, Conferences, Seminars :

1.     Life member of

a.      Bhandarkar Oriental Research Institute

b.     Bharat Itihasa Samshodhaka Mandal

c.      Maharshtra Sahitya Parishad

d.     Brihan Maharashtra Mandal

e.      Maharashtra Samaj.

2.     Served as president of the Lokmanya Tilak Library in Varanasi in 1980

3.     President of Maharashtra Snehasamvardhak Mandal in 1981.

4.     Participated numerous professional conferences and seminars. Organized a university seminar on “Saint Literature in Various Languages in India” for the Banaras Hindu University in 1989. Presented the papers “Literature of Marathi Saint Poets” and “Study of Comparative Literature” in this seminar.

5.     Delivered a number of lectures before academic and professional gatherings since many years.    


Significant Achievements :

1.     Won several awards and prizes for books on serious research topics.

2.     Successfully established an independent department of Marathi and started Ph.D. programme in Varanasi – a far off place from Maharashtra.

3.     Made the students of literature aware of the importance of the study of Western Stylistics vis-à-vis Marathi literature through lectures delivered at the Pune, Nagpur and Marathwada Universities under the UGC scheme. In the due course of time all universities in Maharashtra introduced an independent course of study on Stylistics in their post graduate programmes.

4.     Brought to the notice of the students of literature the necessity of making a comparative study between Indian Poetics and Western Stylistics by participating in seminars and reading papers at different universities.

5.     Got the satisfaction of writing ‘The Doctrine of the Tantrayuktis’ which happens to be the first complete and independent book on the subject of ancient Indian research methodology. Such a book does not exist in any Indian or foreign language.

6.     Subjected Jnaneshwari to a detailed analysis in the light of over a hundred devices used in composing theoretico-scientific treatises. Such an attempt had not been made during the last seven hundred years.

7.     The author has been able to successfully convey his views and ideas to the Hindi and English readership, besides Marathi, through books and articles.


Languages known :

Marathi, English, Hindi, Sanskrit and Gujarati


Address : A1/2 Sarvatra Society, Near Krishna Hospital,

                 Paud Road, Kothrud, Pune 411038


    Phone : +91 20 25446545


Born on : 29th May 1933                    Expired on : 13th Feb 2007